Istraživačka komponenta projekta teži promociji integralnog posmatranja procesa prostornog razvoja. To podrazumeva otklon od tradicionalno posmatrane delatnosti planiranja kao tehničke aktivnosti izrade planova, dominantno usmerene ka fizičkim aspektima prostornog razvoja.

Proces razvoja grada obuhvata čitav niz odluka donetih na različitim nivoima i sektorima upravljanja. Ukoliko se one donose paralelno i kroz međusobno nesinhronizovane procese, neminovno dovode do problema u prostornom razvoju. Da bi se razumeo proces razvoja grada, mora se posmatrati na integralan način.

Integralno posmatranje procesa prostornog razvoja ilustrovano je kroz pet karakterističnih primera izgradnje u Beogradu, i to kroz hronološki prikaz:

  • izradu planske dokumentacije
  • legislative odn. promena zakonskog okvira
  • drugih odluka od značaja za lokaciju
  • reakcija građana
  • prostornih manifestacija

Hronološki prikaz prikupljenih informacija, struktuiranih prema navedenim kategorijama, omogućava uvid u međusobnu uslovljenost odluka i posledično, promene u pravcima prostornog razvoja. Ujedno, omogućen je i uvid u strukturu učesnika i njihovu poziciju u odnosu na donete odluke. Istraživanje sprovedeno kroz integralnu perspektivu je omogućilo prepoznavanje konfliktnih tačaka procesa prostornog razvoja kako samih predmetnih slučajeva, tako i opštih problema u razvoju Beograda i Srbije.

Hronološki prikaz formiran je na osnovu javno dostupnih informacija i dokumenata i u najvećoj mogućoj meri na primarnim izvorima. Simbolom vatre u polju kategorija označeno je gde su autorke istraživanja unele svoje interpretacije nastalih promena.

Izvor fotografije: www.beograd.rs

Park prijateljstva – Ušće

2009 — 2019

Makiško polje

Izvor fotografije: www.beoland.com

1892 — 2019

Izvor fotografije: www.exing.co.rs/

Voždove kapije

2001 — 2019

Izvor fotografije: Tanjug/Filip Krainčanić

Spalionica otpada u Vinči

2010 — 2019

Naselje Stepa Stepanović

Izvor fotografije: FB stranica udruženja stanara naselja

2010 — 2019

REZULTATI ISTRAŽIVANJA:

Analiza primera je pokazala da naš, tranzicijom poljuljani i nestabilni institucionalni, sistem nije uspeo da se izbori sa kompleksnom prirodom ovih problema. Bez konsenzusa u okviru institucija, a zapravo na nivou društva u celini, o elementarnim vrednostima i strateškim razvojnim opredeljenjima, sistem je demonstrirao nemoć, te su konflikti, usled odsustva medijacije, eskalirali.

Svaki od istraživanih slučaja osvetljava bar po jednu specifičnu temu od značaja za upravljanje razvojem (Beo)grada, ali su slučajevi potvrdili i neke istovetne slabosti sistema.

a) Studije slučaja „Parka prijateljstva – Ušće“ i “Makiško polje” ilustruju procese planiranja i izgradnje međusobno različitih, ali veoma značajnih prostornih celina koje se nalaze pod posebnim režimima zaštite. U prvom slučaju, radi se o jednoj od najznačajnijih javnih zelenih površina Beograda koja uživa prethodnu zaštitu kao deo Priobalne zone Novog Beograda. U drugom slučaju, radi se o području pod posebnim režimima zaštite vodoizvorišta, kao jedno od najznačajnijih elementa sistema vodosnabdevanja Beograda. Njihov značaj je iziskivao da procesi njihovog planiranja i izgradnje budu pažljivo dizajnirani – naglašeno transparentni, inkluzivni i otvoreni, kao i da će rešenja biti u skladu sa najnovijim saznanjima u vezi sa klimatskim promenama, zaštitom životne sredine, prirode i sl. Međutim, upravo suprotno, slučaj “Parka prijateljstva-Ušće” ilustruje kašnjenje planskih procedura za procesima izgradnje, čime planovi čak i centralnih i najznačajnijih i zaštićenih gradskih zona postaju sredstvo legalizacije i pro forma dokumenti, a slučaj “Makiškog polja” ilustruje koliziju dva suprotstavljena razvojna opredeljenja – sužavanje uže zone sanitarne zaštite i intezivnu urbanizaciju tog područja, nasuprot inteziviranju oslanjanja na ovo vodizvorište i porast ulaganja u postrojenja za preradu vode.

b) Studije slučaja “Parka prijateljstva” i “Spalionica otpada u Vinči” ilustruju uvođenje novih, neformalnih instrumenata formulisanim u netransparentnim i procedurama paralelim sa planerskim procedurama, te time i van dometa i uticaja javnosti. U prvom slučaju, radi se o procesu zasnivanja formalnog planskog rešenja na strategiji razvoja prostora parka na Ušću “People’s Park“, koju je izradio arhitektonski biro Gehl iz Kopenhagena. Nejasne su i netransparentne procedure izbora projektanta, ali što je još značajnije, sadržaj, autori i način formulisanja programa na osnovu kog je projektantski tim izradio rešenje. U drugom slučaju, izbor tehnološkog rešenja tretmana i odlaganja komunalnog otpada je, u procesu uspostavljanja javno-privatnog partnerstva, prepušten potencijalnim privatnim partnerima, uprkos postojanju zvaničnih strateških dokumenata i važećih urbanističkih planova koji su propisivali primenu drugih, čistijih tehnologija. Time je privatni partner, koji je u paralelnoj i regularnoj proceduridobio status povlašćenog proizvođača energije, dobio dodatno povoljniju poziciju na račun javnog zdravlja, stanja životne sredine i zaštite prirode.

c) Studije slučaja “Voždove kapije” i “Stepa Stepanović” predstavljaju ilustraciju posledica nedoslednosti i  uvođenja promena u toku realizacije stambenih kompleksa, te njihovog uticaja na kvalitet života i vrednost nekretnina postojećih korisnika prostora. Obe studije pozivaju na preispitivanje tumačenja stečenih i ugovornih prava vlasnika izgrađenih stanova, jer je postojeće tumačenje njihove pravne (ne)sigurnosti proizvelo različite vidove sukoba suprotstavljenih strana, od protesta i primene fizičke sile, do onih sa sudskim epilogom. Pored toga, studija “Voždove kapije” je ilustracija stambene izgradnje kao efektivnog mehanizma reprodukcije i ekspanzije kapitala i uvođenja koncepta kondominijuma, kao zatvorenog modela korišćenja, vlasništva, upravljanja i održavanja stambenh kompleksa. Sa druge strane, “Naselje Stepa Stepanović” ilustruje rehabilitaciju uloge javnog sektora u izgradnji velikih stambenih kompleksa, koja se u celosti ili delimično finansira iz javnih sredstava (u ovom slučaju iz republičkog budžeta) uz uvođenje više različitih instrumenata subvencionisanja kupovine sa ciljem unapređenja pristupačnosti stanovanja.

Analize studija slučaja ukazale su na probleme ubrzane i međusobno neusklađene promene različitih zakona i njihovih podzakonskih akata, ali i gradskih propisa i planskih dokumenata; paralelnog odvijanja više međusobno nezavisnih upravljačkih i planskih procesa; postojanja velikog broja institucija nejasnih ili preklapajućih nadležnosti; porasta netransparentnosti i odsustva mogućnosti  pristupa relevantnim dokumentima od značaja za razumevanje slučaja.